Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο

Διαλογισμός και κατάθλιψη

'Ο διαλογισμός ως πρόσθετο θεραπευτικό εργαλείο αντιμετώπισης της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής και διαταραχής πανικού'

Τις τελευταίες δεκαετίες, ο Διαλογισμός ως μια πρακτική προερχόμενη κυρίως από την Ανατολή και εμπλουτισμένη με ποικιλία στοιχείων και επιρροών από διάφορα φιλοσοφικά συστήματα της Δύσης, χαίρει πλέον εξαιρετικής αποδοχής από ένα ευρύ κοινό, ίσως περισσότερο από ποτέ. Η έκταση των αναφορών στο διαδίκτυο είναι τέτοια, ώστε να μπορεί κανείς να μιλήσει για μία έκρηξη ενδιαφέροντος για το Διαλογισμό ως τρόπο διαχείρισης των απαιτήσεων του σύγχρονου κόσμου. Η (επαν)εφεύρεση και η καθιέρωση αυτού είναι ένα τόσο πρόσφατο φαινόμενο, ώστε να υπάρχει ακόμα μεγάλο περιθώριο έρευνας και τεκμηρίωσης των αποτελεσμάτων ειδικά στη συσχέτιση με τον θεραπευτικό σχεδιασμό οποιασδήποτε ψυχικής νόσου και πόσο μάλλον σε σχέση με την επίδρασή αυτού στις διαταραχές της διάθεσης που δυστυχώς ταλαιπωρούν συνεχώς αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων και στατιστικά στοιχεία που καταγράφουν μια πολύ σκοτεινή εικόνα του κόσμου μας. 

Στις μέρες μας, αν και η λέξη κατάθλιψη τείνει να χρησιμοποιείται πιθανώς πιο συχνά από ποτέ, οφείλουμε να οριοθετήσουμε τον ακριβή ορισμό της Μείζονος Καταθλιπτικής Διαταραχής (ΜΚΔ), όπως ορίζεται στο σύγχρονο διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, γνωστό ως DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition- DSM-5), ως «μια παθολογική κατάσταση βαθιάς, έντονης και παρατεταμένης μελαγχολίας που επηρεάζει εκτός από το συναίσθημα τη συμπεριφορά και την αντίληψη του ανθρώπου για τη ζωή και τον κόσμο». Η ΜΚΔ δεν είναι μια απλή παρατεταμένη θλίψη και η διάγνωσή της πρέπει να τηρεί συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια, ενώ η θεραπεία της απαιτεί συχνά συνδυαστικά φαρμακευτική αγωγή και υποστηρικτική ψυχοθεραπεία. Τα συμπτώματά της αποτελούν σοβαρό εμπόδιο στον πάσχοντα και διαταράσσουν την πορεία της ζωής του εξαιρετικά έντονα και συχνά καταστροφικά με τα ποσοστά της αυτοκτονίας να είναι πολύ υψηλά ακόμα και σήμερα παρά τις εκστρατείες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, αλλά και τις υπηρεσίες παροχής βοήθειας να αναπτύσσονται συνεχώς. 

Αντίστοιχα η Διαταραχή Πανικού, εξίσου δυσάρεστη στα συμπτώματα για τον πάσχοντα, χαρακτηρίζεται από μια πιο οξεία συναισθηματική κατάσταση, η οποία κορυφώνεται με την αίσθηση μιας συχνά αόριστης - αλλά πολύ αληθινής για τον πάσχοντα - σωματικής και πνευματικής απειλής, με σωματικά συμπτώματα δύσπνοιας, ταχυκαρδίας, εφίδρωσης, ζάλης, μουδιάσματος, ακόμα και λιποθυμίας και ψυχολογικά συμπτώματα ακραίου φόβου και αδυναμία συγκέντρωσης και χειρισμού οποιασδήποτε κατάστασης. Τα συμπτώματα αυτά ο πάσχων νιώθει ότι αδυνατεί να τα ελέγξει και έτσι συχνά γίνεται έρμαιο τέτοιων εσωτερικών επιθέσεων, χάνοντας έτσι την εμπιστοσύνη στον εαυτό του ότι μπορεί να ανταπεξέλθει σε εξωτερικά ή εσωτερικά στρεσογόνα γεγονότα. 

Οι δύο αυτές παθήσεις φαίνεται να είναι συνδεδεμένες άμεσα με τον σύγχρονο τρόπο ζωής και έτσι τα ποσοστά έχουν εκτοξευθεί με την κατάθλιψη να ταλαιπωρεί το 10-25% του γενικού πληθυσμού και η Διαταραχή Πανικού το 1%, ενώ επεισόδια πανικού που δεν τηρούν τα κριτήρια για διάγνωση διαταραχής αγγίζουν το 10-15%. 

Στον αντίποδα δηλαδή και στη βάση όλης αυτής της έντονης αναζήτησης για ηρεμία και γαλήνη που φαίνεται να κυνηγά ο σύγχρονος άνθρωπος όσο ποτέ άλλοτε, αν κρίνουμε από τους αυξανόμενους ρυθμούς με τους οποίους οι διάφορες τεχνικές χαλάρωσης, αυτοσυγκέντρωσης και εν τέλει αυτοβελτίωσης αναπτύσσονται και εξελίσσονται, είναι η βαθιά ανάγκη του ανθρώπου να αντιμετωπίσει ψυχικές διαταραχές που ίσως σε καμιά άλλη στιγμή στην ανθρωπότητα δεν είχε να αντιμετωπίσει σε τέτοια έκταση και ένταση. 

Οι βασικές μορφές διαλογισμού τις οποίες θα αναφέρουμε επί του παρόντος είναι τρεις βασικές, αν και υπάρχουν άπειρες παραλλαγές και διαφορετικές σχολές σκέψης και εφαρμογής:

1. ο Υπερβατικός Διαλογισμός - Transcendental Meditation (TM), ο οποίος με βάση τη διδασκαλία του Maharishi Mahesh, ήδη από το 1955 στην Ινδία αλλά και στη Δύση εδραιώθηκε και μελετήθηκε πιθανώς περισσότερο από κάθε άλλο είδος διαλογισμού με διάσημους οπαδούς, όπως τους Beatles, αλλά και σύγχρονους αστέρες του θεάματος και προϋποθέτει την χρήση λεκτικών βοηθημάτων (Μάντρα), δηλαδή συνεχώς επαναλαμβανόμενων συντόμων φράσεων – προσευχών.

2. ο Διαλογισμός Συνειδητής Παρουσίας (Ενσυνειδητότητας), γνωστός συχνά ως  Mindful Based Meditation –MBS, ο οποίος βασίζεται στην ολοκληρωτική προσήλωση του ατόμου στο παρόν – στο εδώ και τώρα – χωρίς κριτική στάση. Για τις ανάγκες του σύγχρονου κόσμου, συχνά ο συγκεκριμένος τύπος συνιστάται ακόμα κι αν το άτομο είναι απασχολημένο με καθημερινές ασχολίες, τις οποίες καλείται να πραγματοποιήσει μέσα από μια διαδικασία απόλυτης συγκέντρωσης στο παρόν και στο έργο που επιτελεί την εκάστοτε στιγμή. 

3. ο Διαλογισμός Ζαζέν (Zazen Meditation), γνωστός και ως Καθιστός Διαλογισμός, ο οποίος βασίζεται στην διάδραση μεταξύ διαλογιζόμενου και Δασκάλου, αλλά κυρίως στην διατήρηση  σωστής στάσης του σώματος, βάσει οδηγιών, με αποτέλεσμα τον επιθυμητό ρυθμό αναπνοής, αλλά και της ενσυνείδητης παρουσίας του διαλογιζόμενου στην παρούσα στιγμή ως ουδέτερο παρατηρητή της πραγματικότητας.

Ίσως η πιο διάσημη και διεξοδική μελέτη των ευεργετικών επιδράσεων του Διαλογισμού μέχρι έχει πραγματοποιηθεί το 2011 στο Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης σε συνεργασία με την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, από την ερευνήτρια Sara Lazar, η οποία κατάφερε να αποδείξει ότι υπάρχουν κλινικά ευρήματα που αποδεικνύουν ορατές αλλαγές στον εγκέφαλο σε συγκεκριμένες περιοχές.  Αναλυτικότερα, το πείραμα περιελάμβανε δύο ομάδες: μια ατόμων με μακρύ ιστορικό και πείρα στον Διαλογισμό και μια ομάδα ελέγχου. Τα ευρήματα της Μαγνητικής Τομογραφίας (MRI) έδειξαν ότι η ομάδα με άτομα έμπειρα στον Διαλογισμό παρουσιάζουν μεγαλύτερο όγκο φαιάς ουσίας, ιδιαιτέρως σε περιοχές του φλοιού που συνδέονται με την ακοή και τις αισθήσεις. Η ίδια η Σάρα Λαζάρ εξηγεί: «Φυσικά, αυτό βγάζει νόημα. Όταν κάποιος είναι πνευματικά παρών, προσέχει την αναπνοή του, τους ήχους, την εμπειρία της παρούσας στιγμής, και κλείνει την γνωστική του λειτουργία, οπότε είναι λογικό ότι οι αισθήσεις του θα είναι οξυμένες». Τα αποτελέσματα των ερευνών της έδειξαν επίσης και αυξημένο όγκο στον μετωπιαίο φλοιό, σε περιοχές δηλ. που συνδέονται με την ενεργό μνήμη, την ικανότητα για αποφάσεις και τέλεση στοχοκατευθυνόμενων πράξεων και τον σχεδιασμό αυτών.

 

Οι αλλαγές αυτές αφήνουν αισιόδοξα περιθώρια για περαίτερω μελέτες σχετικά με την επίδραση του Διαλογισμού, ειδικά αν συνδυαστούν με άλλες σχετικές έρευνες (πχ του ερευνητή Madhav Goyal στο Πανεπιστήμιο John Hopkins) που υποστηρίζουν ότι η ευεργετική επίδραση του Διαλογισμού στο μυαλό μας έχει μέτριο αποτέλεσμα της κλίμακας του 0,3, όσο δηλαδή οι σύγχρονες έρευνες αποδίδουν και στα αντικαταθλιπτικά φάρμακα, γεγονός που μάλλον εκπλήσσει αν σκεφτεί κανείς πόσο περισσότερο διαδεδομένα είναι τα τελευταία σε σχέση με το Διαλογισμό ως θεραπευτική μέθοδο.

Η έρευνα της Lazar άλλαξε τα δεδομένα σχετικά με την εμπιστοσύνη στον Διαλογισμό. Η μείωση του όγκου της Αμυγδαλής, το κέντρο του εγκεφάλου που όχι μόνο συνδέεται με την διαχείριση συναισθημάτων και επειγόντων και στρεσογόνων γεγονότων, αλλά περιέχει και το μεγαλύτερο αριθμό υποδοχέων για τα ενεργά συστατικά (βενζοδιαζεπίνη) των αντιαγχωτικών φαρμάκων, σηματοδότησε τη πιθανή βελτίωση ή τουλάχιστον διαχείριση πολλών συμπτωμάτων που βασανίζουν τους πάσχοντες από ΜΚΔ και ΔΠ και συνδέονται ακριβώς με τέτοιου είδους θέματα πανικού, άγχους, φόβου και αντιμετώπισης αρνητικών συναισθημάτων. 

Στην μείωση του στρες αποδεικνύεται ο Διαλογισμός να παίζει σημαντικό ρόλο και στις έρευνες του Philippe Goldin, διευθυντή του Clinically Applied Affective Neuroscience Project στο Πανεπιστήμιο του Στράτφορντ, όπου ομάδες συμμετείχαν σε ένα εντατικό πρόγραμμα Διαλογισμού με στοιχεία και από τις τρεις προαναφερθείσες κατηγορίες, συμπεριλαμβανομένων αναπνοών, ήπιας γιόγκα, ασκήσεων συνειδητής παρουσίας και χαλάρωσης. Οι συμμετέχοντες στο πρόγραμμα υπόκεινται σε επίμονη εξέταση μέσα στον αξονικό τομογράφο, καθώς οθόνες προβάλλουν αρνητικές φράσεις για αυτούς και οι επιστήμονες μετρούν την δραστηριότητα του εγκεφάλου σε σχετικές περιοχές, όπως την Αμυγδαλή. Τα ευρήματα φανερώνουν ότι ενώ υπάρχει ορατή δραστηριότητα στις περιοχές επεξεργασίας της πληροφορίας, οι περιοχές διαχείρισης άγχους διατηρούνται με χαμηλή δραστηριότητα. Ο Goldin υποστηρίζει ότι οι συμμετέχοντες παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις αρνητικές σκέψεις, λόγω της εκπαίδευσης του εγκεφάλου τους μέσω του Διαλογισμού να επεξεργάζεται στρεσογόνες και δυσάρεστες σκέψεις χωρίς κριτική.

Θα μπορούσε άραγε ο αρνητικός εσωτερικός διάλογος, η μειωμένη αυτοεκτίμηση και η αίσθηση αναξιότητας που απαντώνται συχνότατα στην ΜΚΔ να καταπραϋνθούν με το Διαλογισμό; Θα μπορούσε η Διαταραχή Πανικού να αντιμετωπισθεί αν κάποιος κατάφερνε να εκπαιδεύσει το μυαλό του να διαχειρίζεται καλύτερα στρεσογόνα εξωτερικά ή εσωτερικά ερεθίσματα;

Αυτό είναι ένα ερώτημα στο οποίο μπροστά απλώνεται ένα μεγάλο μονοπάτι μελλοντικής έρευνας και δοκιμών. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Διαλογισμός δεν έχει σε όλους την επιθυμητή επίδραση. Εξαιρετικά ανησυχητικές μαρτυρίες έχουν ευρέως γίνει γνωστές ως το Φαινόμενο της Σκοτεινής Νύχτας (Dark Night Phenomenon), το οποίο αφορά στη δυσφορία που έχουν βιώσει κάποιοι συμμετέχοντες σε προγράμματα διαλογισμού αναφέρουν ότι η διαδικασία του Διαλογισμού ήταν μια δραστηριότητα εξαιρετικά δυσάρεστη για αυτούς, αν όχι βλαβερή, με συμπτώματα όξυνσης και όχι καταπράυνσης των συμπτωμάτων της ΜΚΔ και της ΔΠ. 

Παρόλα αυτά, τα ευρήματα των ερευνών που προαναφέραμε, είναι εξαιρετικά ενθαρρυντικά για τους επιστήμονες και το ευρύ κοινό και η αλήθεια είναι ότι όλη αυτή η ενασχόληση δεν είναι τόσο νέα όσο ίσως νομίζουμε. Υπάρχει μια μακρά παράδοση αντίστοιχων προσεγγίσεων στα πλαίσια της Ιστορίας του Δυτικού Εσωτερισμού, οι οποίες έχουν να προσφέρουν ποικιλία τεχνικών αναλόγων του Διαλογισμού, πολύ πριν την εφεύρεση της απεικονιστικής τεχνολογίας που μας επιτρέπει σήμερα να γνωρίζουμε καλύτερα τα οφέλη του, ξεκινώντας από τις θεωρίες του φιλοσόφου του Νεοπλατωνισμού Πλωτίνου (π.204/5-270 μ.Χ.), τις θεωρίες του Αναγεννησιακού πολυπράγμονα Marsilio Ficino (1433-1499), της Εβραϊκής και Χριστιανικής Καμπάλα του Pico della Mirandola (1463–1494), αλλά και του μεγάλου ιατρού και αλχημιστή της Βόρειας Ευρώπης Παράκελσου (1493-1541), ο οποίος χρησιμοποιούσε τεχνικές ανακούφισης συμπτωμάτων διαφόρων νοσημάτων με επαναλαμβανόμενες προσευχές που θα έλεγε ο ίδιος ή θα δίδασκε τον ασθενή να ψέλνει σε συνδυασμό με άλλα τελετουργικά στοιχεία. Επίσης, τα τελετουργικά των ιατρών-σαμάνων στις διάφορες φυλές από τα βάθη της Σιβηρίας μέχρι τις ερήμους της Αφρικής, κι από τους Ινδιάνους της Αμερικής μέχρι τους Αβορίγινες της Αυστραλίας, συνδέεται με τα Μάντρα της δυτικής εκδοχής του Υπερβατικού Διαλογισμού, καθώς ο Σαμάνος και ο ασθενής επεδίωκαν παρόμοιες πνευματικές καταστάσεις μέσα από τελετουργίες διαλογισμού. Αλλά και αργότερα βρίσκουμε το διαλογισμό πλεγμένο επιμελώς στο δόγμα της Θεοσοφίας, του Ανθρωποσοφισμού, της Τελετουργικής Μαγείας του 19ου αι., και καταλήγοντας στον 20ο αι σε μια πιο ψυχολογική θεώρηση του κόσμου στις θεωρίες του Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, όπου ο Διαλογισμός συνδυάζεται με ταυτόχρονη δημιουργία έργων τέχνης. Η διαδικασία της «ενεργητικής φαντασίας», την οποία ο ίδιος εφηύρε και εφήρμοσε και στον εαυτό του, αλλά και στους ασθενείς του απαιτούσε την είσοδο των ασθενών σε μια ονειρική κατάσταση δημιουργίας εσωτερικών εικόνων, τις οποίες ο ασθενής καλείτο να ερμηνεύσει. 

Αν και ίσως με τα νέα δεδομένα και τις εξελιγμένες δυνατότητες απεικόνισης, η εξερεύνηση της χρήσης του Διαλογισμού στη διαχείριση ψυχικών νόσων είναι στα σπάργανα εξερεύνησης και εμβάθυνσης, φαίνεται ήδη ότι ίσως η αντίληψή μας για την αντιμετώπιση αυτών των νόσων που ταλαιπωρούν τον σύγχρονο άνθρωπο όσο ποτέ άλλοτε, να παίρνει μια νέα πιο ελπιδοφόρα μορφή και πιθανώς μια πιο εμπλουτισμένη θεραπευτική διαχείριση. 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

 

Roy, Rajnish (2007), Rewiring the Brain: Living without Stress and Anxiety through the Power of consciousness

Indiana: Xlibris corporation 

McGilchrist, I ain  (2009), The Master and His Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World, Connecticut: Yale University Press

Mark,J. Williams G., Teasdale John D., Segal Zindel V., Kabat-Zinn Jon (2007), The Mindful Way through Depression: Freeing Yourself from Chronic Unhappiness, New York: The Guildford Press

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5) 2013 (APA)

Pickert, Kate, (2014) The Mindful Revolution, TIME magazine

Chiesa, A. and Serretti, A., A systematic review of neurobiological and clinical features of mindfulness meditations, Institute of Psychiatry, University of Bologna, Italy

Creswell, J. David et al, Alterations in Resting State Functional Connectivity link Mindfulness Meditation

with Reduced Interleukin-6: A Randomized Controlled Trial, Biological Psychiatry Press

Gerson, Lloyd P. (1996), The Cambridge Companion to Plotinus, Cambridge: Cambridge University Press

Jaffe, Αniela (1991), C. G. Jung: Λόγος και Εικόνα, Μετάφραση: Κώστας Θ. Ζαρράς, Αθήνα: Εκδόσεις Ιάμβλιχος

Jung, Carl Gustav (2009), The Red Book, New York: W. W. Norton & Company

Chodorow,  Joan (1997), Jung on Active Imagination, Encountering Jung Series, New Jersey: Princeton University Press

Jacobi,  Jolande, (1995) Paracelsus- Selected Writings, Mythos Series, New Jersey: Princeton University Press

Howard , Michael (1998), Art as a Spiritual Activity, Rudolf Steiner’s Contribution to the Visual Arts, Vista Series, Great. Barrington: Anthroposophic Press

Regardie, Israel (1989) The Original Account of the Teachings, Rites and Ceremonies of the Hermetic Order of The Golden Dawn, St. Paul MN: Llewellyn Publications

Faivre, Antoine (2000), Theosophy, Imagination, Tradition, Albany: State University of New York Press

Voss, Angela (2006), Marsilio Ficino, California: North Atlantic Books

Mirandola, Giovanni Pico della (1998), Oration on the Dignity of Man, Indiana: Hackett Publishing

Jung, Carl Gustav (2009), The Red Book, New York: W. W. Norton & Company

 

ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ & ΑΡΘΡΑ

 

Brandon H Hidaka, Depression as a disease of modernity: explanations for increasing prevalence

Giuseppe Pagnoni, Milos Cekic, Ying Guo, Thinking about not Thinking: Neural Correlates of Conceptual Processing during Zen Meditation

Thubden Chodron, Taming the Monkey Mind

Kelly McGonical, How meditation changes your brain

A. Chiesa and A. Serretti, A systematic review of neurobiological and clinical features of mindfulness meditations, Institute of Pyschiatry

Tamara Lechner, 5 Types of Meditation Decoded 

Andrea Bruce Woodall, Harvard neuroscientist: Meditation not only reduces stress, here’s how it changes your brain

Tom Ireland, What does Mindfulness Meditation do to your brain?

Alice G. Walton, For Depression Treatment, Meditation might rival medication

Willoughby Britton, The Dark Knight of the Soul

J. David Creswell et al, Alterations in Resting State Functional Connectivity link Mindfulness Meditation with Reduced Interleukin-6: A Randomized Controlled Trial

 

 

Ρωξάνη Γιάννου

Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, Ιστορικός Δυτικού Εσωτερισμού, Εικαστικός